Uvođenje potpune zabrane pušenja u zatvorima • Nema procjene važnosti i utjecaja zabrane iz perspektive lične autonomije zatvorenika koji puše • Prekoračenje slobode procjene • Povreda člana 8. Evropske konvencije • Član 3. Evropske konvencije ratione materiae nedopustiv

Činjenice i navodi podnosilaca predstavke

Podnosioci predstavke, njih četvorica, tadašnji zatvorenici zatvora Viru, žalili su se na potpunu zabranu pušenja u zatvorima u Estoniji, kao i na simptome odvikavanja koje su imali. Prvi, treći i četvrti podnosilac predstavke žalili su se da su potpunom zabranom pušenja u zatvorima prekršena njihova prava prema članu 3. Evropske konvencije. Drugi podnosilac predstavke žalio se da su zabranom prekršena njegova prava prema čl. 3. i 8. Evropske konvencije. Svi podnosioci predstavke žalili su se na zdravstvene (psihičke i fizičke) probleme koji su se javili kao posljedica zabrane. Treći i četvrti podnosilac predstavke dodali su da nisu primili odgovarajući tretman za suzbijanje tih negativnih efekata te da im zatvor nije ponudio terapiju zamjene nikotina kako bi ublažio njihove simptome.

Ocjena Evropskog suda

Dopustivost u odnosu na član 3. Evropske konvencije i status žrtve podnosilaca predstavke

Da bi postupanje koje je žrtva pretrpjela potpalo pod zabranu sadržanu u članu 3. Evropske konvencije mora dostići minimalni nivo ozbiljnosti. Procjena tog minimalnog nivoa ozbiljnosti je relativna i zavisi od svih okolnosti slučaja, kao što su trajanje postupanja, njegovi fizički i mentalni efekti i, u nekim slučajevima, spol, dob i zdravstveno stanje žrtve.

Osvrćući se na činjenice ovog slučaja, Evropski sud je napomenuo da su se podnosioci predstavke žalili i na samu zabranu pušenja i na simptome odvikavanja, a treći i četvrti podnosilac predstavke dodali su da nisu primili odgovarajući tretman za suzbijanje tih negativnih efekata. Međutim, u vezi s tim, Evropski sud je primijetio da je Vlada dostavila potvrde zatvorskog ljekara koje ukazuju da se nijedan od podnosilaca predstavke nije žalio ni na kakve simptome odvikavanja.

Evropski sud je naveo da smatra da se, čak i ako je prestanak pušenja podnosiocima predstavke uzrokovao određeni nivo stresa i patnje, u ovom slučaju ne može zaključiti da je moguća patnja dostigla minimalni nivo ozbiljnosti. Dalje, da podnosioci predstavke u domaćim postupcima nisu tvrdili da nisu primili odgovarajući tretman za rješavanje simptoma odvikavanja, niti su u postupku pred Evropskim sudom dostavili dokaze da su tražili takav tretman ili savjetovanje, što im je prema domaćem pravu bilo dostupno.

Uzimajući u obzir navedeno, Evropski sud je naveo da ne postoji dovoljan osnov za zaključak da su podnosioci predstavke tretirani na način koji bi dostigao prag člana 3. Evropske konvencije, te je njihova tužba inkompatibilna ratione materiae u odnosu na član 3. Evropske konvencije.

Član 8. Evropske konvencije – privatni život

Evropski sud je istakao da je ovo prvi put da je pozvan da procijeni pitanje pušenja u zatvorima iz suprotnog ugla, odnosno da iz perspektive Konvencije analizira utjecaj potpune zabrane pušenja u zatvoru na zatvorenike s dugotrajnom pušačkom navikom.

Na osnovu činjenica slučaja Evropski sud je utvrdio da je došlo do miješanja u pravo podnosilaca predstavke na poštovanje njihovog privatnog života, da stranke nisu osporavale da je zabrana pušenja bila „u skladu sa zakonom“ u smislu člana 8. stav 2. Konvencije, te da je zabrana pušenja služila legitimnom cilju zaštite zdravlja zatvorenika koji ne puše i zatvorskog osoblja od štetnih efekata pasivnog pušenja.

Evropski sud je naglasio da se zabrana pušenja ne može smatrati inherentnim dijelom krivičnog elementa kazne zatvora. Također je naveo da su, prema informacijama iz komparativnog prava koje su mu dostupne, gotovo sve anketirane države članice preduzele korake da ograniče pušenje u zatvorima i obično ga dozvoljavaju samo u posebno određenim prostorima. Istovremeno, komparativna studija je također otkrila da se u velikoj većini država članica zaštita pojedinaca od izloženosti duhanskom dimu u zatvoru ne smatra potrebom za potpunom zabranom pušenja.

Evropski sud je naveo da ciljevi kontrole duhana u zatvoru moraju biti uravnoteženi sa standardima utvrđenim u „Pravilima Nelsona Mandele“ i Evropskim zatvorskim pravilima, koja naglašavaju da zatvorski režimi trebaju nastojati da minimiziraju razlike između zatvorskog života i života na slobodi, te da ograničenja prava iz Konvencije za zatvorenike moraju biti opravdana pozivanjem na sigurnosne aspekte ili druge neophodne i neizbježne posljedice zatvora ili proizaći iz adekvatne veze između ograničenja i okolnosti dotičnog zatvorenika. Evropski sud je naglasio da je u srži ovog slučaja pravo podnosilaca predstavke na poštovanje njihovog privatnog života.

U tom kontekstu, Evropski sud je ispitao da li su usvajanjem potpune zabrane pušenja u zatvorima estonske vlasti ostale unutar polja procjene koje im je dato. U ovom slučaju zabrana pušenja uvedena je izmjenama i dopunama Internog zatvorskog reda, nakon čega su uslijedile izmjene kućnog reda zatvora Viru. Zabrana je usvojena putem općih mjera, koje nisu bile posebno upućene podnosiocima predstavke. Evropski sud je naglasio da navedenu zabranu nije usvojio Parlament, već je proizašla iz kombiniranog djelovanja propisa ministarstva i kućnog reda zatvora Viru.

Društveni i ekonomski utjecaji zabrane pušenja, kao i njena ustavnost, analizirani su (prije njenog usvajanja) u obrazloženju koje prati Nacrt izmjena Internog zatvorskog reda i kućnog reda zatvora Viru, a zatim i od Vrhovnog suda u kontekstu postupka ustavne ocjene. U tom smislu, Evropski sud je primijetio da se čini da je procjena proporcionalnosti domaćih vlasti bila usmjerena na to kako je potpuna zabrana pušenja, uz miješanje u pravo na imovinu i pravo na slobodno samoostvarenje, doprinijela ciljevima zaštite zdravlja i sigurnosti zatvora. Osim toga, utvrđeno je da manje restriktivna sredstva nisu bila izvodljiva ili da ne bi bila toliko djelotvorna u postizanju navedenog cilja kao potpuna zabrana.

Evropski sud je naveo da je iz domaće diskusije u potpunosti izostalo razumijevanje lične autonomije, zajedno sa slobodom izbora zatvorenika da odlučuju o pitanjima koja se tiču vlastitog tijela i zdravlja.

Evropski sud je utvrdio da prilikom nametanja potpune zabrane pušenja u zatvorima bez procjene njenog značaja i utjecaja iz perspektive lične autonomije zatvorenika koji puše nacionalne vlasti nisu pružile relevantne i dovoljne razloge za tu dalekosežnu i apsolutnu zabranu, te su time prekoračile slobodu procjene koju im daje Evropska konvencija. S obzirom na navedeno, Evropski sud je zaključio da je došlo do kršenja člana 8. Evropske konvencije.